Но модели како DeepSeek, Qwen и сега Kimi покажуваат дека кинеската AI-индустрија сè повеќе се доближува до способностите на најдобрите американски модели — особено во програмирањето, математиката, анализата на долги документи и извршувањето сложени задачи со повеќе чекори.

Kimi K3 привлече внимание затоа што, според првичните тестирања и извештаи, покажува способности споредливи со моделите на OpenAI и Anthropic, а во одредени задачи може и да ги надмине.

Уште поважно е што доаѓа со кинескиот модел на пазарно освојување: високи способности, многу пониска цена и можност системот да биде преземен, инсталиран и приспособен од самите корисници.

Сомневања за дестилација и копирање

Сепак, околу Kimi K3 веќе се појавија сериозни сомневања.

Американски претставници тврдат дека Moonshot AI можеби користел масовна и прикриена „дестилација“ на американски модели.

Дестилацијата е процес во кој помал или нов модел учи од одговорите на друг, поспособен модел. Самата техника не е незаконска и широко се користи во AI-индустријата.

Спорно е дали тоа било направено со систематско преземање огромен број одговори од американски комерцијални модели, спротивно на условите за користење и со цел копирање на нивните способности.

Американските обвинувања одат дотаму што зборуваат за прикриени операции и сервери надвор од Кина преку кои биле извлекувани одговори од моделите на Anthropic.

Moonshot и кинеските власти го негираат тоа и тврдат дека напредокот на Kimi K3 произлегува од сопствени архитектонски и истражувачки иновации.

Засега станува збор за сериозни обвинувања, но не и за правно докажано копирање.

AI-трката веќе не е само натпревар меѓу компании

Ова е важно бидејќи технолошката трка меѓу Кина и САД веќе не се води само меѓу компании.

Таа се претвора во борба меѓу два меѓународни блока и две различни визии за иднината на вештачката интелигенција.

Од една страна е новата кинеска организација WAICO. Од друга страна е американската иницијатива Pax Silica.

Иако не се целосно исти по структура и цели, и двете се дел од поширокиот обид да се создадат сојузи околу технологијата, инфраструктурата, правилата и политичкото влијание.

WAICO — кинеска организација за глобална AI-соработка

Кина неодамна ја промовираше Светската организација за соработка во областа на вештачката интелигенција — WAICO, со седиште во Шангај.

Договорот за нејзино основање го потпишаа 29 држави.

Меѓу најзначајните јавно наведени основачки членки се:

Кина, Русија, Пакистан, Индонезија, Казахстан и Лаос.

Организацијата е замислена како независна меѓувладина институција што формално ќе се повикува на Повелбата на Обединетите нации.

Кои се целите на WAICO?

Нејзините официјални цели се:

• да ја поттикнува меѓународната соработка во развојот и примената на AI;

• да учествува во создавањето глобални правила и стандарди;

• да промовира безбедна, корисна и праведна вештачка интелигенција;

• да го намалува технолошкиот јаз меѓу развиените земји и земјите во развој;

• и да обезбеди AI да не остане привилегија само на неколку богати држави и глобални корпорации.

Кинеската порака е внимателно формулирана: вештачката интелигенција треба да биде заедничко добро, достапно за целото човештво, а не инструмент со кој Западот ќе ја продолжи својата технолошка и економска доминација.

Политичката функција на WAICO

Но WAICO има и јасна геополитичка функција.

Таа треба да создаде алтернативен центар за глобално управување со AI — центар во кој членството нема да зависи од тоа дали државата е либерална демократија, дали ги прифаќа западните политички вредности или дали е американски сојузник.

Основата на кинескиот пристап е државниот суверенитет, развојот и поширокиот пристап до технологијата.

Наспроти тоа, западните организации почесто ги ставаат во прв план човековите права, безбедноста, приватноста и заедничките политички вредности.

Pax Silica — американскиот технолошки блок

Од другата страна се наоѓа американската иницијатива Pax Silica, создадена во декември 2025 година.

Pax Silica не е класична организација за етика или регулирање на вештачката интелигенција.

Таа е американски предводена стратешка коалиција за обезбедување на целиот материјален и индустриски синџир врз кој почива AI:

од критичните минерали и енергијата, преку производството на напредни машини и полупроводници, до дата-центрите, пресметковната инфраструктура, телекомуникациите и самите AI-модели.

Pax Silica во моментов има 24 потписници.

Најзначајните членки на Pax Silica

Меѓу најзначајните потписници се САД, Европската Унија, Обединетото Кралство, Јапонија, Јужна Кореја, Индија, Австралија, Израел, Сингапур, Обединетите Арапски Емирати и Катар. Покрај потписот на ЕУ како целина, одделно се приклучиле и неколку нејзини членки, меѓу кои Германија, Холандија, Грција и Финска.

Во иницијативата влегуваат и Аргентина, Чиле, Костарика, Ел Салвадор, Грција, Казахстан и Панама.

Особено е значајно присуството на Холандија, поради компанијата ASML и нејзината незаменлива технологија за производство на најнапредните чипови.

Јапонија и Јужна Кореја се важни поради нивната полупроводничка индустрија, додека Австралија, Индија и Казахстан имаат значење поради критичните минерали, индустрискиот потенцијал и геостратешката положба.

Кои се целите на Pax Silica?

Целите на Pax Silica се:

• да создаде безбедни и отпорни синџири за снабдување;

• да ја намали зависноста од Кина во критичните минерали, производството и технологијата;

• да обезбеди пристап до напредни чипови, енергија и пресметковна инфраструктура;

• да ги поврзе инвестициите и приватните компании на таканаречените „доверливи партнери“;

• и да спречи стратешките компоненти на AI-индустријата да бидат контролирани од ривалски држави.

Две организации, две различни стратегии

WAICO и Pax Silica не се целосно исти организации и не се занимаваат со сосема исти нешта.

Pax Silica сака да го контролира телото на вештачката интелигенција:

рудите, чиповите, фабриките, енергијата, серверите, инвестициите и инфраструктурата.

WAICO сака да го обликува политичкиот простор во кој ќе се шири вештачката интелигенција:

кој ќе добие пристап, кој ќе ги пишува правилата, кои држави ќе бидат вклучени и дали западните политички услови ќе важат за целиот свет.

Американската формула е: соработка меѓу доверливи сојузници, безбедни синџири за снабдување и заштита на технолошката предност.

Кинеската формула е: поевтина технологија, помалку политички услови, поголем пристап и почесто отворени модели што државите и компаниите можат да ги преземат, да ги постават на сопствени сервери и да ги приспособат за своите потреби.

Кинеската предност: пониска цена и поголема контрола

Токму тука е големата предност на кинеската стратегија.

Кога една држава од Африка, Азија, Латинска Америка или Балканот користи затворен американски модел, таа вообичаено плаќа за пристап до услуга што останува под контрола на американска компанија.

Не може целосно да го преземе моделот, не може слободно да го менува и зависи од цените, условите и ограничувањата што ќе ги постави компанијата.

Кога користи кинески отворен или „open-weight“ модел, таа може — зависно од лиценцата — да ги преземе неговите тежини, да го инсталира во сопствен дата-центар, да го обучи на сопствениот јазик и податоци и да го приспособи за администрацијата, образованието, здравството или стопанството.

Тоа не значи дека државата станува сопственик на кинеската технологија во целосна правна смисла.

Но добива многу поголема оперативна контрола и многу помала зависност од странски облак и постојана претплата.

Понудата на Кина кон Глобалниот Југ

И токму тоа е кинеската понуда кон Глобалниот Југ:

„Не мора да бидете богати. Не мора да бидете наши политички истомисленици. Не мора секоја година да плаќате огромни суми на американските компании. Земете го моделот, поставете го кај себе и развивајте го.“

Се разбира, кинеската понуда не е без интерес.

Моделите може да носат политички ограничувања, вградени вредности, безбедносни ризици или зависност од кинески хардвер, експертиза и инфраструктура.

Отвореноста на моделот не значи автоматски и политичка неутралност.

Но од перспектива на многу помали и посиромашни држави, поевтината цена и поголемата технолошка автономија може да бидат поважни од идеолошката расправа меѓу Вашингтон и Пекинг.

Вештачката интелигенција како нова мека моќ

Затоа Kimi K3 не е важен само како уште еден голем јазичен модел.

Тој е дел од поширока кинеска стратегија.

Со комбинацијата од евтини модели, отворени тежини, техничка помош, инфраструктурни инвестиции и нови меѓународни институции како WAICO, Кина постепено го зголемува своето меко — soft power — влијание во светот.

Во минатото меката моќ главно се градеше преку филмови, музика, универзитети, медиуми, култура и дипломатија.

Во ерата на вештачката интелигенција, таа ќе се гради и преку алгоритми.

Државата чиј модел ќе го користат милиони луѓе, компании, училишта и институции нема само да продава технологија.

Таа ќе влијае врз јазикот со кој светот комуницира, врз информациите што ги добива, врз вредностите што системот ги смета за прифатливи и врз начинот на кој општествата ја замислуваат иднината.

Заклучок

Каде е светот?

Кина можеби сè уште ја нема целосната технолошка предност на САД. Американскиот екосистем и натаму има посилен пристап до најнапредните чипови, огромна пресметковна инфраструктура, водечки компании, капитал и истражувачки центри. Токму тука е и главната предност на Pax Silica: таа не нуди само AI-модели, туку се обидува да го обезбеди целиот синџир врз кој тие зависат — од критични минерали и полупроводници до енергија, дата-центри, безбедносни стандарди и доверливи партнери. Тоа ѝ дава поголема индустриска стабилност, повисоко ниво на заштита и пристап до најнапредната технологија.

Но Кина веќе почнува да нуди нешто што за голем дел од светот може да биде попривлечно: доволно способна технологија за многу помалку пари, со поголем пристап до моделите и со можност тие да се инсталираат и приспособуваат локално. За помалите и посиромашните држави, кои немаат сопствени дата-центри, големи истражувачки буџети или пристап до најскапите американски системи, тоа може да биде пресудна предност. Тие не купуваат само услуга, туку добиваат поголема оперативна контрола, помала зависност од постојани претплати и можност моделите да ги приспособат на сопствениот јазик, администрација и стопанство.

Токму затоа оваа трка нема да се решава само според прашањето кој има најмоќен модел. Ќе се решава и според тоа кој нуди подобра цена, полесен пристап, инфраструктура, обука, политичка поддршка и долгорочна технолошка зависност што државите се подготвени да ја прифатат.

Каде е Македонија?

И Македонија ќе мора релативно брзо да се определи како ќе се постави. Не мора нужно да избере само една страна, но ќе мора да одлучи кои стандарди ќе ги применува во јавната администрација, каде ќе се чуваат чувствителните податоци, кои модели ќе се користат во образованието и институциите и од кои странски компании ќе зависи критичната дигитална инфраструктура. Одложувањето на тие одлуки може да значи стихијно воведување различни, меѓусебно некомпатибилни системи и долгорочна зависност од првиот понудувач што ќе влезе на пазарот.

Како земја ориентирана кон Европската Унија и членка на НАТО, Македонија природно ќе биде поблиску до безбедносните, правните и институционалните стандарди што ги застапува Pax Silica. Но истовремено, поевтините и поотворени кинески модели ќе бидат тешко игнорирани, особено за локалниот бизнис, образованието и јавните услуги со ограничени буџети.

Затоа вистинската одлука не треба да биде едноставно „Америка или Кина“, туку: како да се искористи достапната технологија без да се загубат безбедноста, контролата врз податоците и стратешката автономија. Државите што навреме ќе воспостават јасни правила, сопствена инфраструктура и способност да комбинираат различни модели ќе имаат избор. Оние што ќе задоцнат, најверојатно ќе добијат зависност наместо избор.